خبرگزاری البرز نیوز، گروه استانها: حمیدرضا عبدالمنافی _ سالهاست اتوبوس برای بخشی از شهروندان کرج فقط یک وسیله جابهجایی نیست؛ راهی برای رسیدن به محل کار، دانشگاه و مقصدهای روزمره با هزینهای کمتر از سایر شیوههای حملونقل است. با این حال، تجربه شهروندان نشان میدهد مسئله حملونقل عمومی در کرج تنها به «رایگان یا پولی بودن» کرایه خلاصه نمیشود؛ زمان رسیدن اتوبوس، شلوغی ناوگان، دسترسی به کارت، امکان شارژ و حتی تفاوت میان پرداخت نقدی و الکترونیکی، بخشی از تجربه روزانه مسافران است.
حالا در چنین شرایطی، «کارت شهروندی کرج» بهعنوان ایدهای تازه روی میز مدیریت شهری قرار گرفته است؛ کارتی که قرار نیست صرفاً جایگزین کارتهای حملونقل گذشته باشد، بلکه بناست ابزاری برای حمایت هدفمند از گروههای خاص و ارائه برخی خدمات شهری باشد.
نخستین بار علیرضا رحیمی محمودآبادی، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای اسلامی شهر کرج، نهم شهریور ماه، در جمع خبرنگاران البرز از تهیه کارت شهروندی برای حمایت هدفمند از اقشار خاص در حوزه حملونقل عمومی و برخی عوارض شهری خبر داد.
وی در همان زمان تأکید کرد رایگانسازی فعلی حملونقل عمومی در کرج آزمایشی و ششماهه است و در این مدت باید آثار ترافیکی، اقتصادی و اجتماعی آن بررسی شود.
این یعنی کارت شهروندی از دل یک پرسش مهم متولد شده است: اگر قرار است حمایت مدیریت شهری از حملونقل عمومی ادامه داشته باشد، آیا باید همه شهروندان به یک اندازه از یارانه استفاده کنند یا میتوان حمایت را بر اساس نیاز، شرایط و ویژگیهای افراد هدفمند کرد؟
یک کارت برای حمایت، نه فقط پرداخت کرایه
رحیمی در توضیح ایده کارت شهروندی، گروههای متعددی را بهعنوان جامعه هدف احتمالی معرفی کرده است؛ معلولان، جانبازان، سربازان، پاکبانان و سبزبانان، دانشآموزان، دانشجویان، استادان و معلمان و همچنین افراد دهکهای یک تا سه از جمله گروههایی هستند که میتوانند از این حمایتها بهرهمند شوند.
به این ترتیب، کارت شهروندی در مدل پیشنهادی شورای شهر قرار نیست صرفاً یک ابزار پرداخت باشد. هدف آن، ایجاد امکان ارائه تخفیف، یارانه یا خدمات ویژه بر اساس وضعیت شهروند است.
رحیمی معتقد است حمایتها باید «هوشمند و هدفمند» باشند؛ رویکردی که میتواند در حوزه حملونقل عمومی و برخی عوارض شهری مورد استفاده قرار گیرد.
این نگاه، تفاوت مهمی با یک کارت ساده اتوبوس دارد. در مدل سنتی، کارت تنها میگوید شهروند چه میزان اعتبار برای پرداخت کرایه در اختیار دارد؛ اما در مدل جدید، کارت باید بتواند بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای تعیین نوع خدمت و میزان حمایت را نیز به سامانه شهری منتقل کند.
شهروندان چه تجربهای از کارتهای قبلی دارند؟
پیش از آنکه کارت جدید وارد میدان شود، شهروندان کرجی تجربه سالها استفاده از «کارت البرز» را پشت سر گذاشتهاند؛ تجربهای که نشان میدهد موفقیت کارت شهروندی فقط به طراحی سامانه وابسته نیست و دسترسی و سهولت استفاده نیز اهمیت زیادی دارد.
محمد، ساکن کمالشهر کرج، سالهاست برای رفتن به محل کار از اتوبوس استفاده میکند. او اتوبوس را وسیلهای «سریع، زود و کمهزینه» میداند، اما معتقد است پس از رایگان شدن حملونقل عمومی، فاصله زمانی رسیدن اتوبوسها بیشتر شده و زمانی که اتوبوس میرسد، معمولاً شلوغتر است.
مسیر او یک نکته مهم دیگر را هم آشکار میکند؛ رایگانسازی فعلی به معنای رایگان بودن تمام سفرهای درونشهری نیست. محمد برای رسیدن از کمالشهر به محدوده میدان حصارک و استفاده از اتوبوس تندرو، همچنان برای بخشی از مسیر باید هزینه پرداخت کند، چراکه محدوده رایگان فعلی همه مسیرهای منتهی به خط تندرو را پوشش نمیدهد.
وی پیش از رایگانسازی نیز از کارت البرز استفاده میکرد، اما میگوید تهیه و شارژ آن همیشه بدون مشکل نبوده است. گاهی متصدی شارژ در محل حضور نداشته و مسافر ناچار میشده کرایه را نقدی پرداخت کند.
خانم نصیری، ساکن باغستان کرج، نیز روایت مشابهی از دشواری دسترسی به کارت دارد. وی میگوید تصورش این بوده که رایگانسازی حملونقل عمومی گستردهتر است، اما در عمل بیشتر آن را در محدوده خط تندرو خیابان شهید بهشتی دیده است. از سوی دیگر، ماههاست برای تهیه کارت البرز تلاش میکند اما موفق به دریافت آن نشده است.
این تجربهها یک سؤال مهم را برای کارت شهروندی ایجاد میکند: اگر کارت جدید قرار است ابزار حمایت هدفمند باشد، شهروند چگونه باید آن را دریافت کند و چطور مطمئن شود که دسترسی به خدمت برای او از کارتهای قبلی آسانتر خواهد بود؟
تجربه کارت البرز؛ مشکلی که نباید تکرار شود
تجربه نگارنده این گزارش نیز نشان میدهد مسئله فقط اصل وجود کارت نیست.
سالهاست کارت البرز مورد استفاده قرار میگیرد. در سالهای ابتدایی، امکان شارژ کارت با مبلغ دلخواه وجود داشت، اما طی حدود دو سال اخیر در برخی نقاط برای شارژ کارت، مبلغی بیشتر از اعتبار مورد نظر مطالبه شده است؛ بهعنوان نمونه، برای شارژ ۱۰۰ هزار تومانی، پرداخت ۱۱۰ هزار تومان درخواست شده است.
از سوی دیگر، همه ایستگاههای اتوبوس سطح کرج متصدی شارژ کارت ندارند. تفاوت کرایه پرداختی با کارت البرز و کرایه نقدی نیز باعث شده شیوه پرداخت برای شهروندانی که کارت در اختیار ندارند، هزینه متفاوتی داشته باشد.
این تجربهها نشان میدهد کارت شهروندی اگر قرار است موفق باشد، باید مسئله «دسترسی» را هم حل کند؛ نه اینکه فقط یک کارت جدید صادر شود و مشکلات توزیع، شارژ و استفاده از کارت قبلی به شکل دیگری تکرار شود.
چرا رایگانسازی به کارت شهروندی رسید؟
مجتبی حاجی قاسمی، دبیر شورای اسلامی شهر کرج، معتقد است پیشنهاد اولیه شهرداری برای رایگان شدن حملونقل عمومی، پس از بررسی در شورا به سمت مدل دیگری هدایت شد.
از نگاه وی، یارانه حملونقل عمومی زمانی میتواند پایدارتر باشد که به جای توزیع یکسان، گروههای هدف را مشخص کند. دانشآموز، دانشجو، زنان سرپرست خانوار، افراد تحت پوشش نهادهای حمایتی و دهکهای پایین میتوانند حمایت بیشتری دریافت کنند و سایر شهروندان نیز متناسب با سیاست تعیینشده از خدمات استفاده کنند.
در این مدل، کارت شهروندی تبدیل به زیرساخت اجرای سیاست میشود؛ یعنی مدیریت شهری بتواند شهروند مشمول حمایت را شناسایی کند و میزان یارانه او را در سیستم اعمال کند.
مزیت دیگر چنین مدلی، امکان تغییر میزان حمایت در آینده است. اگر منابع مالی اجازه ادامه یک سطح از یارانه را ندهد، میتوان میزان تخفیف یا حمایت را تغییر داد، بدون آنکه اصل سیستم حملونقل عمومی از کار بیفتد.
کارت شهروندی میتواند از اتوبوس عبور کند
عمار ایزدیار، رئیس کمیسیون سرمایهگذاری و مشارکتهای مردمی شورای اسلامی شهر کرج، دامنه این طرح را گستردهتر میبیند.
از نگاه وی، کارت شهروندی میتواند علاوه بر اتوبوس و حملونقل عمومی، به خدمات دیگری مانند مترو، تاکسی، پارکینگ، پسماند و برخی خدمات شهری متصل شود.
برای نمونه، شهروندی که در یک گروه خاص قرار دارد میتواند برای حملونقل عمومی تخفیف بیشتری دریافت کند یا در حوزههایی مانند تفکیک پسماند مشمول مشوق شود.
این مدل در صورت اتصال به سامانههای الکترونیکی شهر، میتواند به تدریج کارت شهروندی را از یک ابزار پرداخت به یک «شناسه خدمات شهری» تبدیل کند.
کارت شهروندی کرج شاید اصلاً کارت نباشد
یکی از مهمترین مباحث مطرحشده از سوی اعضای شورای شهر، شکل فیزیکی کارت است.
حاجی قاسمی معتقد است کارت شهروندی الزاماً نباید به شکل کارت پلاستیکی عرضه شود و میتوان از ابزارهایی مانند QR، NFC، شناسه دیجیتال یا تلفن همراه استفاده کرد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چراکه یکی از مشکلات تجربه فعلی شهروندان، وابستگی به کارت فیزیکی و متصدی شارژ است.
ایزدیار نیز از ظرفیت «کرج من» برای حرکت به سمت خدمات دیجیتال سخن گفته است؛ مدلی که در صورت اجرای کامل میتواند به شهروند اجازه دهد به جای حمل یک کارت جداگانه، اعتبار یا شناسه خدمات شهری را روی تلفن همراه خود داشته باشد.
البته دیجیتالی شدن نباید به معنای حذف شهروندانی باشد که تلفن هوشمند یا دسترسی دائمی به اینترنت ندارند. کارت فیزیکی یا روش جایگزین باید همچنان برای گروههایی که به خدمات دیجیتال دسترسی ندارند پیشبینی شود.
کرج از تجربه شهرهای دیگر چه میتواند یاد بگیرد؟
ایده کارت یکپارچه شهری در ایران بیسابقه نیست.
در مشهد، «منکارت» سالهاست برای بخشی از خدمات حملونقل شهری مورد استفاده قرار میگیرد و تجربه این شهر به سمت استفاده از روشهایی مانند NFC و بلیت QR نیز حرکت کرده است.
اهمیت این تجربه برای کرج در این است که یک کارت شهری زمانی ارزش پیدا میکند که پشت آن شبکهای از خدمات، سامانههای متصل و امکان پرداخت و شناسایی آسان وجود داشته باشد.
بنابراین، کرج نباید صرفاً «کارت» شهرهای دیگر را کپی کند؛ بلکه باید از تجربه آنها برای ساخت سامانهای استفاده کند که کمترین وابستگی را به مراجعه حضوری، شارژ دستی و یک ابزار پرداخت واحد داشته باشد.
یک مسئله حقوقی در مسیر کارت جدید
جواد چپردار، رئیس کمیسیون حقوقی و نظارت شورای اسلامی شهر کرج، یکی از مسائل مهم مسیر اجرای کارت شهروندی را تعیین تکلیف ساختارهای گذشته در حوزه کارت حملونقل میداند.
وی معتقد است ایجاد سیستم جدید باید همراه با تعیین تکلیف مسائل حقوقی و قراردادی گذشته باشد تا مدیریت شهری بتواند بر سامانه جدید کنترل و نظارت کافی داشته باشد.
برای شهروند اما مهمتر از نام شرکتها و قراردادها، این است که بداند چه نهادی مسئول صدور کارت، مدیریت اطلاعات، شارژ، دریافت وجه و پاسخگویی در صورت بروز مشکل خواهد بود.
کارت شهروندی اگر قرار است جایگزین یک سیستم قدیمی شود، باید در نهایت سادهتر، شفافتر و قابل دسترستر از آن باشد.
شش ماه زمان برای تصمیمی بزرگ!
رحیمی در نخستین طرح موضوع کارت شهروندی، تأکید کرده است که رایگانسازی حملونقل عمومی در کرج فعلاً یک دوره آزمایشی ششماهه دارد و در این مدت باید آثار اقتصادی، اجتماعی و ترافیکی آن بررسی شود. به گفته او، میزان کاهش استفاده از خودروهای شخصی، اثر طرح بر آلودگی هوا، اقتصاد رانندگان و منابع مورد نیاز برای تداوم آن باید با دادههای واقعی سنجیده شود.
این نکته، کارت شهروندی را از یک پروژه صرفاً فناوری به بخشی از یک تصمیم بزرگتر درباره آینده حملونقل کرج تبدیل میکند.
اگر نتیجه مطالعات نشان دهد رایگانسازی کامل امکان تداوم ندارد، کارت شهروندی میتواند ابزار عبور از مدل یارانه عمومی به مدل یارانه هدفمند باشد. اگر هم مشخص شود رایگانسازی برای همه شهروندان قابل تداوم است، باز هم کارت میتواند برای ارائه خدمات و حمایتهای خاص مورد استفاده قرار گیرد.
آزمون واقعی کارت شهروندی در ایستگاه اتوبوس است
کارت شهروندی کرج اکنون در نقطهای قرار گرفته که فاصله میان یک ایده جذاب و یک خدمت واقعی باید طی شود.
رحیمی از «حرکت کردن بهعنوان حق همه شهروندان» سخن گفته و هدف طرح را اتخاذ تصمیمی با حداکثر رضایت شهروندان عنوان کرده است.
اما رضایت شهروند در نهایت نه با عنوان طرح، بلکه با تجربه او سنجیده خواهد شد.
برای محمد، کارت موفق کارتی است که رفتوآمد روزانه از کمالشهر را آسانتر کند؛ برای خانم نصیری، کارتی است که ماهها برای تهیه آن منتظر نماند و برای مسافر دیگری که در یک ایستگاه بدون متصدی شارژ ایستاده، کارتی است که امکان استفاده از آن بدون مراجعه و دردسر فراهم باشد.
بنابراین مطالبه اصلی از مدیریت شهری کرج نباید فقط «صدور کارت شهروندی» باشد.
شهرداری کلانشهر کرج باید پیش از پایان دوره آزمایشی، دقیقاً اعلام کند این کارت برای چه کسانی صادر میشود، چه میزان تخفیف یا یارانهای به هر گروه اختصاص مییابد، کدام خدمات شهری به آن متصل خواهد شد، آیا «کرج من» جای کارت فیزیکی را میگیرد، شهروند فاقد گوشی هوشمند چگونه از خدمات استفاده میکند و مسئولیت پاسخگویی در برابر اختلال سامانه با کدام مجموعه خواهد بود.
کارت شهروندی اگر این مسائل را حل کند، میتواند از یک کارت ساده عبور کرده و به زیرساختی برای عدالت در توزیع یارانه و خدمات شهری تبدیل شود؛ اما اگر صرفاً نام یک کارت جدید بر مشکلات قدیمی گذاشته شود، شهروندان خیلی زود تفاوتی میان «کارت شهروندی» و تجربه گذشته خود با کارت البرز احساس نخواهند کرد.
منبع خبر: مهر نیوز
